\n<\/p>\n
Cyn hir roedd hi’n dywyll fel bol buwch, fel na fedrai dyn weld ‘na dor ei law na dir ei wlad’:<\/p>\n
Mynnwn ar ben y mynydd<\/p>\n
Fy mod cyn dyfod y dydd.<\/p>\n
Roedd pawb yn yr un cyflwr ofnus:<\/p>\n
Gwaedd fawr fel gweddi a fu<\/p>\n
A roesom ar yr Iesu –<\/p>\n
Ac yn sydyn daeth golau dydd. O bell gwelai’r bardd Ddinas Maelor Gawr, y bryngaer uwchben Aberystwyth, ei gartref. Ond cynddrwg oedd yr olwg arno fel nad oedd neb yn ei adnabod:<\/p>\n
Mor llesg y deuthum i’r lan,<\/p>\n
Ni wyddai neb pwy oeddwn;<\/p>\n
Pwy, pwy, meddynt, yw hwn.<\/p>\n
Ond:<\/p>\n
Cyrch i’m tref cynefin,<\/p>\n
Cyn y nos, cawn yno win.<\/p>\n
Eistedd gyfanedd fu i’n,<\/p>\n
Lawlaw \u00e2 Si\u00f4n Lywelyn.<\/p>\n
Taerodd nad elai byth i Enlli oni ddelai’n nes at y tir mawr. <\/p>\n
Profiad gwahanol eto a gafodd y bardd o Geredigion, Deio ab Ieuan Du. Rhaid ei fod wedi cael mordaith braf, heb aberthu ei gyllau i Swnt Enlli. Ond croeso salw a gafodd gan Fadog yr abad: dim cig, dim pysgodyn, dim cimwch, dim gwin – dim byd ond caws. <\/p>\n
Felly canodd Deio awdl ddychan i’r abad – Awdl y Caws. Mewn saith deg llinell gynganeddol, arllwysodd Deio ei gynddaredd ar ben yr abad, druan. Doedd dim byd yn ei gegin ond caws, yn wir:<\/p>\n
Pob congl o’i d\u0177, pob cyngaws – oedd lawn<\/p>\n
O laeth geifr a melgaws;<\/p>\n
Nid oedd nen heb hufengaws,<\/p>\n
Na chell na ba faidd a chaws.<\/p>\n
Ei ginio Nadolig, ei saws a’i win – caws oedd y cyfan. I grynhoi:<\/p>\n
Caws gwyn, caws melyn, caws molog – llydain,<\/p>\n
Caws tew o laethfain, caws tylwythog;<\/p>\n
Caws sut, caws eglur, caws mysoglog,<\/p>\n
Caws newydd beunydd, caws sebonog,<\/p>\n
Priddlyd caws hefyd, gaws hafog – sychgras,<\/p>\n
Caws profadwy, glas, cas pryfedog.<\/p>\n
Tybed beth oedd ymateb Madog?<\/p>\n<\/div>\n